Interview Adriaan van Dis

In zijn nieuwe roman schrijft Adriaan van Dis zich een weg langs herinneringen en verzwegen waarheden. Hij blikt terug met zijn stervende geliefde: een doortastende,
eigenzinnige vrouw die een belangrijke stempel heeft gedrukt op de televisiewereld. Ruim dertig jaar bewoog hun verhouding zich in de luwte. In haar laatste levensjaar werd reizen door de tijd een manier van blijven. Niet om de dood te ontlopen, maar om haar te omringen met taal. Alles voor de reis is een roman die de lezer uitnodigt met open blik te kijken naar de veelvormigheid van de liefde.

Door: Taïs Vezo

De titel klinkt licht, bijna opgewekt: Alles voor de reis. Toch gaat de roman over afscheid nemen van de grote liefde van Adriaan van Dis. Over een fascinerende vrouw die twee geliefdes tegelijkertijd had. Ze hield de relaties strikt gescheiden van elkaar, maar haar partners wisten ervan en zwegen erover. Adriaan van Dis vertelt hoe hij en de vrouw die hij beminde, in de roman Eefje genoemd, besloten om in haar laatste levensjaar te reizen in boeken, gesprekken en herinneringen.

‘Ik wilde laten zien wat ons verbonden heeft: de reizen, literatuur en gedichten. En hoe ik haar nog steeds in leven houd door die herinnering. We hebben weggekeken van het sterven. Door de ogen dicht te doen en te gaan reizen, maak je het afscheid draaglijk.’

 De titel verwijst onvermijdelijk naar de laatste reis, de dood, maar evenzeer naar alles wat daaraan voorafgaat: de verhalen die het leven de moeite waard maken. Alles voor de reis bestaat niet alleen uit zachte herinneringen. Liefde, zegt Van Dis, bestaat ook uit plagerijen, lichte wreedheid, uit het verzwijgen van wat te pijnlijk is om te benoemen. Dat bedekken is geen leugen, maar een vorm van zorg. Van Dis citeert uit de Bijbel over de liefde: ‘“Zij bedekt alle dingen, zij gelooft alle dingen, zij hoopt alle dingen, zij verdraagt alle dingen.”Een schitterend citaat. Je kunt veel zeggen door de waarheid te bedekken, terwijl je donders goed weet wat eronder zit.’

Dat is ook de reden dat Alles voor de reis een roman is. Van Dis kon hierdoor voorzichtig naar de waarheid tasten. De herinnering is onbetrouwbaar, vindt Van Dis.

‘Ik geloof niet zozeer in de autobiografische werkelijkheid, want er bestaat geen grotere leugenfabriek dan de herinnering. Als je dat weet, moet je de verbeelding toelaten en in die fantasie proberen te benaderen wat werkelijk het belangrijkste was van die verhouding en die liefde.’

De romanvorm maakte het mogelijk om afstand te creëren én nabij te blijven. Centraal stond de lange, complexe liefde, maar ook de kracht van literatuur. Eefje tot leven schrijven was pijnlijk, maar ook een voorrecht. Van Dis begon zijn roman met de zin: Laten we spelen dat je leeft. Daarmee nodigde hij haar uit terug te keren, nadat ze al gestorven was.

‘Op papier was ze er weer. Dat gevoel gun ik iedereen die iemand verloren heeft.’

Hij beschrijft Eefje als een vrouw die met lichte spot naar zichzelf keek, maar ook met zachtheid over haar kraaienpootjes, hoe ze kon dansen in haar zwierige Simplicity-jurkjes uit de jaren zestig. Haar doortastendheid en hoe ze hem bij de les hield. Hun dynamiek samen toen ze aan een boekenprogramma op tv werkten, hun daadwerkelijke reizen, maar ook de intimiteit die de dood of het sterven teweeg kan brengen.

‘Zelden heb ik geschreven in een staat waarin ik tegelijk zo bedroefd was en zo opgewonden raakte, opnieuw verliefd werd op de vrouw die ik op papier creëerde.’

Uiteindelijk is alles een verhaal, zegt hij: het verleden, de toekomst, de liefde. Dat geldt ook voor de liefde die hij beschrijft, een verhouding die zich niet laat vangen in conventionele vormen. De paden van de liefde zijn veel grilliger dan we openlijk bespreken.

‘Alles voor de reis gaat over twee mensen die ontdekken dat ze eigenlijk heel erg bij elkaar horen en hoe ze daar een manier voor vinden. Als een liefde 38 jaar duurt, dan is het meer dan lust. Dan is het liefde met een hoofdletter.’

In het boek wordt veel gezegd, maar minstens zoveel verzwegen. Dat past bij Eefje, die met een blik of een glimlach meer kon uitdrukken dan met woorden. Zelfs in de laatste maanden bleven er ontdekkingen mogelijk.‘Het leven is nooit af. De liefde is nooit af.’

Na verschijnen is het boek, Eefje, niet langer alleen van hem, zegt Van Dis. Hij hoopt dat lezers er iets van zichzelf in herkennen. Dat ze milder worden voor zichzelf en de ander, zorgvuldiger met elkaar omgaan. Alles voor de reis is uiteindelijk een ode aan de liefde als verhaal dat blijft doorgaan, ook wanneer het leven eindigt. ‘Ik heb haar tot leven gebracht in een boek. Dat leven wil ik delen.’

Dit interview verscheen eerder in De Club van Echte Lezers, het magazine #13 (februari 2026)